بوک تریسز؛ پروژه نجات کتابهای قرن نوزدهم در دوره فراکتاب

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) پروفسور اندرو استافر مبدع پروژه Book Traces از دانشگاه ویرجینا معتقد است کتاب چیزی فراتر از مجموعه ای از واژه هاست.

به گفته وی کتابها اشیائی هستند که حرفهایی زیادی برای گفتن به ما دارند، چرا که هر کتاب چاپی دو مدل قصه مختلف برای بازگو کردن دارد. اولین روایت مربوط به تاریخچه ای است که خود کتاب گذرانده و دوم اینکه مردم چه یادداشت هایی در حاشیه متن آن نوشته اند؟ این نوشته ها از آن جهت جالب هستند که به ما می گوید کتاب چگونه در گذر زمان فهمیده شده است؟

استافر گفت: متن مانند گل و حاشیه نویسی کنار کتابها مانند زنبور در حال گرده افشانی است و هدف ما در این پروژه ثبت و ضبط حاشیه و متن هم زمان به صورت دیجیتالی است تا گذر زمان و نسل های بعد بفهمند خوانندگان قرن 19 و 20 چگونه این کتابها را فهمیده و درک کرده اند.

اگر بوک تریسز به طور فراگیر اعمال شود ، ایده موسوم به «رپجنیوس» اثبات خواهد شد و آن اینکه: نشانه گذاری روی کتاب، اکو سیستمی از ایده ها است که تمام متونی که بین مردم رد و بدل می شوند را احاطه کرده است.

استافر دراین باره مثال تلخی می زند: زنی به نام الن مجموعه اشعار احساساتی فلیسیا همانس را هدیه گرفت. چندین سال بعد دختر هفت ساله اش فوت کرد. او در کنار خطوط اشعار همانس یادواره ای برای دخترش برپا کرد: مری مری مری
به دنبال این ماجرا، استافر به دنبال نسخه دیگری از مجموعه اشعار همانس در کتابخانه UVA رفت و با یاد واره مشابهی برای فرزندی از دست رفته مواجه شد. او درباره این رویداد می گوید: این واقعه به ما می گوید که مردم چگونه از خطوط کتابها و حاشیه نویسی کنار آنها برای تخلیه احساسات دردناک و اندوه بارشان استفاده کرده اند.

اما قصه دیگری که این کتابها به ما می گویند: تاریخ و سابقه خوانش آنها در قرن نوزدهم است.
هر کتاب محتوی صفحاتی از جنس کاغذ است که در برخی دوره ها ارزش کاغذ آن برای نوشتن لیست لباسهای شسته شده و یا حتی حل یک مسئله ریاضی بسیار بیشتر از ارزش ادبی آن بوده است.

استافر شرح می دهد که در اوایل قرن نوزدهم کاغذ واقعا گران بوده و تولید کاغذ چندان توسعه نیافته بود و قرن نوزده،داستان ارزان و ارزان تر شدن کاغذ است، چیزی شبیه به فرایند دسترسی به اینترنت و بهتر شدن پهنای باند درقرن بیست و یکم و هر چه به سمت اواخر قرن نوزده نزدیک می شویم، دسترسی به کاغذ آسانتر می شود.

وی می افزاید: در اوایل قرن نوزدهم میلادی، مردم از هر تکه کاغذی که به دستشان می رسید استفاده می کردند چرا که تهیه آن بسیار دشوار بود. اما در اواسط همین قرن، کاغذ به قدری ارزان شد که آنها فکر می کردند می توانند هر چیزی روی آن بنویسند. البته نه به حدی ارزان که الان ما با کاغذ مجله نیویورک تایمز و امثال آن برخورد می کنیم.

رشد پهنای باند در قرن بیست و یکم هم به این معناست که ما باید درباره آینده بلند مدت ضبط خطوط چاپی روی آن تصمیم بگیریم. قطعا ما با کتاب به شکل بسته ای از واژه ها برخورد نخواهیم کرد اما بعید است بتوانیم در آینده آن را به عنوان یک شی برخورد کرده و در دستان خود بگیریم.

این مسئله بدان خاطر است که اکنون کتابخانه ها در وضعیت دشواری قرار دارند. تعداد اندکی از مراجعین،تمایل به بررسی کتابهای قرن نوزدهمی دارند. در نتیجه کتابداران که از این عدم محبوبیت و همچنین کمبود بودجه خود آگاهند- شاید تصمیم بگیرند که این کتابها را به قفسه های دورتر انتقال داده و یا پس از اسکن کردن صفحات درونی کتابها ، به کلی از شر آنها راحت شوند.

شاید نگه داری کتابها در قفسه کتابخانه شخصی برای یک خانواده تنها چند دلار در سال هزینه بردارد، اما همین کار برای کتابخانه ها هزینه میلیونی دارد.

با فراهم نمودن امکان دسترسی به این کتاب ها از طریق گوگل بوک و سایر کتابخانه های دیجیتال، نیاز برخی از افراد به تورق کردن این کتابها نیز برطرف خواهد شد و این همان چیزی است که استافر می خواهد ما را از آن آگاه کند.

اگر ما تصمیم به حفظ تاریخچه فرهنگ چاپی خود نگیریم، این اتفاق تا چند سال آینده روی خواهد دارد. اما چگونه می توان تاریخ فرهنگ چاپ را حفظ کرد؟

استافر می گوید: این اشیاء (منظور کتابهای قرن نوزدهمی است) حاوی ساختار های اجتماعی، نو آوری های فنی و زبانی و یادآور تمام مسیری است که این کتابها در طول تاریخ میان انسانهای مختلف دست به دست شده اند. چه کسی می داند ما چگونه می توانیم از این مسیر بازگردیم و تمامی این عناصر را زنده کنیم؟

بوک تریسز Book Traces، به همین خاطر ایجاد شد. این پروژه فریاد حمایت طلبی سر داده و دست یاری به سوی مردم دراز کرده تا کتابهای قرن نوزدهمی را از قفسه کتابخانه ها بیرون کشیده و برای بررسی آثار و نشانه های نیاکانمان، این کتاب ها ورق به ورق بررسی شوند.

استافر اشاره می کند که این پروژه هم اکنون بیرون از دنیای کتابخانه ها جذابیت بیشتری دارد. وی می گوید ما در دوره پست بوک (فرا کتاب) هستیم. کتابها نیز به نوبه خود، از خود بیگانه شده اند،ما به گذشته نگاه می کنیم و از خود می پرسیم: مردم درباره این کتابها چگونه فکر می کرده اند؟

من به عنوان نویسنده و البته نویسنده ای که اکثر نوشته هایش از طریق اپلیکیشن روی کیندل و آیفون خوانده می شود، این احساس از خود بیگانگی را کاملا درک می کنم. این روزها چه بلایی بر سر کتابها آمده است؟

بسیاری از اصطلاحاتی که برای تعریف یک کتاب در گذشته به کار می رفت مانند دوام، نوع جلد، ناشر، توزیع کننده و همه آن چیزهایی که به فلان کتاب وزن می داد، در سایه اصطلاحات نوینی چون توزیع دیجیتالی کتاب، خود نشری، و تنوع گسترده رسانه های الکترونیک زیر سوال رفته است.

این شبیه همان اتفاقی است که در پهنه وب روی داد، هنگامی که مردم نوشتن مقاله ها و داستان ها را کنار گذاشتند و اقدام به گنجاندن همه چیز در قطعاتی طبقه بندی شده در فضایی بزرگتر و بدون سبک کردند.

استافر می گوید: این گونه بود که من خودم را در حال قدم زدن در کتابخانه برکلی برای جست و جوی یکی از نسخه های مجموعه اشعار فیلیسیا همانس یافتم و اولین چیزی که در این کتاب توجه مرا جلب کرد، صفحات خشک ، سفت و به هم چسبیده آن بود که حتی ورق زدنش هم اندکی دشوار می نمود.

دومین نکته درخور توجه تغییر رنگ صفحات بود. رنگ برخی از کاغذ ها به زردی می زد. البته به نظر نمی رسید چیزی روی آن ریخته باشد بیشتر یک تغییر شیمایی بر اثر گذارن زمان بود. احتمالا یک شیمی دان توضیح بهتری در این رابطه خواهد داشت. اما از همه جالب تر آنکه من خط به خط کتاب را بررسی کردم اما هیچ چیزی به جز متن اصلی کتاب ندیدم . (البته با چشم غیر مسلح !)

من به یاد یکی دیگر از کتابخانه های موضوعی در برکلی افتادم. این کتابخانه در موزه جانور شناسی برکلی قرار دارد و تمامی قفسه های آن مملو از نمونه حیواناتی است که انتظار دانشمندان آینده را می کشد.

یک مجموعه حیرت انگیز: راهنمای موزه در یکی از کابین ها را باز می کند و یک سینی را بیرون می کشد که در آن ده ها جفت سنجاب نگه داری می شود. آن یکی راهنما که در اتاق پوست قرار دارد می تواند قفسه های متعددی از پوست های خزدار گوناگون را به شما نشان دهد.

نکته اینجاست که از چنین آرشیو فیزیکی بیشتر از آرشیو دیجیتال می توان اطلاعات جمع آوری کرد.هنگامی که برای اولین بار نمونه هایی از سنجاب در قفسه این کتابخانه جانورشناسی قرار گرفت، ما نمی دانستیم چیزی به نام DNA وجود دارد اما حالا دانشمندان می توانند از این نمونه ها برای تجزیه و تحلیل عمیق درباره این حیوانات انجام دهند و شاید بتوان مقایسه ای بین سنجاب های نگه داری شده در موزه جانور شناسی برکلی و کتاب ها به عنوان یک شی فیزیکی انجام داد.

استافر می گوید به نظر من ایده کلی اینکه کتاب چاپی چیست باید به چالش کشیده شود. اگر شما 40 نسخه از یک کتاب لانگ فلو Longfellow داشته باشید ، هرکدام با دیگری تفاوت هایی دارد. (به لحاظ حاشیه نویسی و آثار انسانی برجای مانده روی آن که در بالا توضیح داده شد) اما در مورد سنجاب ها اینطور نیست.

با تمام این حرفها، استافر به این پروژه آرمانی نگاه نمی کند و حتی نمی گوید از تمام 40 نسخه لانگ فلو را باید نگهداری کرد چرا که محدودیتها و انگیزه های کتابداران را هم درک می کند اما مسئله استافر این است که : این کتابها، چیزی شبیه به یک تنوع زیستی را به نمایش می گذارند و سؤال اینجاست که حفظ و نگهداری از این تنوع زیستی تا چه حد برای ما اهمیت دارد؟